Weerstand bij honden en katten: hoe ondersteun je het immuunsysteem?

Met ‘weerstand’ bedoelen we meestal het vermogen van het lichaam om zich te beschermen tegen ziekteverwekkers en andere bedreigingen. Daarvoor beschikt het lichaam over een uitgebreid afweersysteem: het immuunsysteem.

Dat immuunsysteem bestaat uit verschillende organen, weefsels, cellen en stoffen die voortdurend samenwerken. Een deel van de afweer reageert snel en algemeen op mogelijke indringers. Een ander deel kan heel gericht reageren en een zogenoemd immunologisch geheugen opbouwen na contact met bepaalde ziekteverwekkers of na vaccinatie.

Een goed functionerend immuunsysteem betekent overigens niet dat het simpelweg zo ‘sterk’ mogelijk moet zijn. De afweer moet vooral goed gereguleerd zijn: sterk genoeg om ziekteverwekkers te bestrijden, maar tegelijkertijd in staat om lichaamseigen weefsel en onschuldige stoffen met rust te laten.

Daarom is ‘de weerstand verhogen’ eigenlijk een wat eenvoudige omschrijving. Je kunt het immuunsysteem niet met één voedingsmiddel of supplement zomaar harder zetten. Wel kun je omstandigheden creëren die een normale immuunfunctie en de algemene gezondheid van je hond of kat ondersteunen.

Het immuunsysteem staat niet op zichzelf. Leeftijd, erfelijke aanleg, gezondheid, voeding en leefomstandigheden kunnen allemaal invloed hebben op hoe het lichaam functioneert en reageert op ziekteverwekkers.

Leeftijd speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol. Bij jonge pups en kittens is het immuunsysteem nog in ontwikkeling. Oudere dieren kunnen juist veranderingen in hun immuunfunctie krijgen als onderdeel van het verouderingsproces.

Voeding is eveneens belangrijk. Het immuunsysteem heeft, net als de rest van het lichaam, voldoende energie, eiwitten, essentiële vetzuren, vitaminen en mineralen nodig om normaal te functioneren. Een complete en uitgebalanceerde voeding die past bij de levensfase van het dier vormt daarom een belangrijke basis.

Ook algemene gezondheid en leefstijl tellen mee. Een passend lichaamsgewicht, voldoende beweging, rust en slaap en het beperken van langdurige stress dragen bij aan de algemene gezondheid. Ziekte, ondervoeding en langdurige lichamelijke of psychische belasting kunnen daarentegen invloed hebben op verschillende lichaamsprocessen, waaronder de afweer.

En dan zijn er de darmen. In het maag-darmkanaal leven enorme aantallen micro-organismen die samen het darmmicrobioom vormen. Deze micro-organismen hebben niet alleen met de vertering te maken, maar staan ook in wisselwerking met de darmwand en het immuunsysteem. Darmgezondheid en immuunfunctie zijn daarom nauw met elkaar verbonden.

De darmen doen veel meer dan alleen voedsel verteren. De darmwand vormt een belangrijke grens tussen het lichaam en alles wat via voeding en de omgeving het maag-darmkanaal binnenkomt. In en rondom die darmwand bevindt zich bovendien veel afweerweefsel.

In de darmen leeft daarnaast een enorme gemeenschap van micro-organismen: de darmmicrobiota. Samen met hun genetisch materiaal en de omgeving waarin ze leven wordt vaak gesproken over het darmmicrobioom. Deze micro-organismen helpen onder andere bij de verwerking van voedingsstoffen en produceren stoffen die invloed kunnen hebben op de darmwand en het immuunsysteem.

De darmmicrobiota helpt ook om ongewenste micro-organismen minder ruimte te geven, bijvoorbeeld door te concurreren om voedingsstoffen en leefruimte. Tegelijkertijd communiceren darmbacteriën voortdurend met het afweersysteem. Het immuunsysteem moet daarbij een bijzondere balans bewaren: reageren op mogelijke ziekteverwekkers, maar niet voortdurend reageren op normale darmbacteriën en onschuldige bestanddelen uit voeding.

Wanneer de samenstelling of functie van de darmmicrobiota verstoord raakt, spreken we vaak van dysbiose. Zo'n verstoring wordt gezien bij verschillende maag-darmaandoeningen bij honden en katten. Daarbij is het belangrijk om oorzaak en gevolg niet zomaar om te draaien: dysbiose kan samenhangen met ziekte en ontsteking, maar kan daar óók het gevolg van zijn.

Een gezonde darmfunctie is dus belangrijk voor de algemene gezondheid en een normaal functionerend immuunsysteem. Maar ook hier geldt: ‘de darmflora verbeteren’ is niet zo eenvoudig als één supplement toevoegen. Voeding, gezondheid, leeftijd, medicatie en andere factoren kunnen allemaal invloed hebben op het darmmicrobioom.

Er bestaat geen truc waarmee je het immuunsysteem van een hond of kat ineens ‘sterker’ maakt. Wat je wél kunt doen, is zorgen voor een goede basis waardoor het lichaam zo normaal mogelijk kan functioneren.

1. Geef een complete en passende voeding

Een hond of kat heeft voldoende energie, eiwitten, vetzuren, vitaminen en mineralen nodig. Kies daarom een complete voeding die past bij de diersoort, levensfase, gezondheid en energiebehoefte. Meer voedingsstoffen zijn daarbij niet automatisch beter: bij een complete voeding zijn extra vitaminen en mineralen meestal niet nodig en te hoge innames kunnen zelfs ongewenst zijn.

2. Houd je dier op een gezond gewicht

Overgewicht is niet alleen extra belasting voor gewrichten. Vetweefsel is biologisch actief en obesitas hangt samen met chronische laaggradige ontsteking en verschillende gezondheidsproblemen. Een passend gewicht is daarom een belangrijk onderdeel van de algemene gezondheid.

3. Zorg voor voldoende beweging

Regelmatige beweging helpt bij het behouden van conditie, spiermassa en een gezond lichaamsgewicht. Hoeveel beweging passend is, verschilt per dier. Een jonge actieve hond heeft andere behoeften dan een senior, en ook bij katten zijn dagelijkse beweging en spel belangrijk.

4. Geef voldoende rust en beperk langdurige stress

Rust, slaap, voorspelbaarheid en passende mentale uitdaging horen bij een gezonde leefomgeving. Niet ieder dier ervaart dezelfde situaties als stressvol; kijk daarom vooral naar het gedrag en de behoeften van jouw hond of kat.

5. Vergeet preventieve gezondheidszorg niet

Een goede weerstand betekent niet dat vaccinaties, parasietenpreventie of controles bij de dierenarts overbodig worden. Juist passende preventieve zorg helpt gezondheidsproblemen voorkomen of vroeg ontdekken. Welke zorg nodig is, hangt onder andere af van leeftijd, gezondheid, leefstijl en omgeving. WSAVA benadrukt daarom ook een individuele aanpak.

6. Houd veranderingen in de gaten

Verminderde eetlust, gewichtsverandering, aanhoudende diarree of braken, veranderingen in huid of vacht, lusteloosheid of ander afwijkend gedrag zijn geen bewijs van een ‘lage weerstand’. Het kunnen signalen zijn van uiteenlopende gezondheidsproblemen. Bij aanhoudende of ernstige klachten is het daarom verstandiger de oorzaak te laten onderzoeken dan alleen te proberen de weerstand te ‘boosten’.

Supplementen kunnen in bepaalde situaties een nuttige aanvulling zijn, maar ze vervangen geen complete voeding, passende beweging, rust of goede gezondheidszorg. Ook heeft niet ieder dier standaard extra supplementen nodig. Welke aanvulling zinvol kan zijn, hangt af van het dier, de voeding, leeftijd, gezondheid en het doel waarvoor je een supplement wilt gebruiken. Daarom is het beter om gericht aan te vullen dan verschillende producten te geven met als algemeen doel ‘de weerstand te verhogen’.

Omega-3-vetzuren (EPA en DHA)

Omega-3-vetzuren uit visolie, waaronder EPA en DHA, hebben invloed op ontstekingsprocessen en immuunreacties in het lichaam. Bij honden is aangetoond dat deze vetzuren ontstekings- en immuunreacties kunnen beïnvloeden. Dat is iets anders dan simpelweg zeggen dat vis- of zalmolie ‘de weerstand verhoogt’. Omega-3 wordt binnen de veterinaire voeding onder andere onderzocht en toegepast bij verschillende ontstekingsgerelateerde aandoeningen. De benodigde hoeveelheid EPA en DHA hangt echter af van het doel, de voeding en het dier. Meer olie geven is niet automatisch beter; hoge innames kunnen ook ongewenste effecten hebben.

Probiotica en prebiotica

Omdat darmmicrobiota en immuunfunctie met elkaar verbonden zijn, kunnen probiotica en prebiotica in bepaalde situaties interessant zijn. Maar ‘een probioticum’ is geen universeel product: het effect kan afhangen van de gebruikte bacteriestam, combinatie, hoeveelheid en het doel waarvoor het wordt gegeven. Voor verschillende algemene claims over probiotica is het wetenschappelijke bewijs bij honden en katten nog beperkt. Een product dat in één situatie onderzocht is, hoeft daarom niet automatisch hetzelfde effect te hebben in een andere situatie.

Vitaminen en mineralen

Vitaminen en mineralen zijn essentieel voor een normale werking van het lichaam en het immuunsysteem. Maar wanneer een gezonde hond of kat al een complete en uitgebalanceerde voeding krijgt, betekent dat niet dat extra vitaminen automatisch extra weerstand opleveren. Zonder specifieke reden extra vitaminen of mineralen toevoegen kan onnodig zijn en bij sommige voedingsstoffen kan een te hoge inname zelfs schadelijk zijn. Een vastgesteld tekort of een bijzondere medische situatie is natuurlijk een ander verhaal.

Het beste supplement is daarom niet automatisch het supplement met de langste ingrediëntenlijst, maar de aanvulling die past bij de behoefte van het individuele dier.

Pups en kittens worden niet geboren met een volledig ontwikkeld afweersysteem. Tijdens de eerste levensperiode verandert en ontwikkelt hun immuunsysteem zich verder. Tegelijkertijd komen jonge dieren in aanraking met allerlei nieuwe prikkels, micro-organismen en ziekteverwekkers.

Direct na de geboorte speelt biest (colostrum) een belangrijke rol. Via de eerste moedermelk krijgen pups en kittens antistoffen van hun moeder binnen. Deze maternale antistoffen bieden in de eerste levensfase tijdelijke bescherming, maar nemen geleidelijk af. Het eigen immuunsysteem moet ondertussen steeds meer zelf gaan doen.

Juist die overgang is ook één van de redenen waarom een passend vaccinatieschema bij jonge dieren zo belangrijk is. Maternale antistoffen kunnen een pup of kitten nog beschermen, maar kunnen tegelijkertijd de werking van een vaccin tijdelijk verminderen. Daarom bestaat de basisvaccinatie uit meerdere vaccinatiemomenten en wordt het schema afgestemd op leeftijd en individuele omstandigheden.

Daarnaast hebben jonge dieren specifieke voedingsbehoeften voor groei en ontwikkeling. Een complete voeding die geschikt is voor de groeifase is daarom belangrijker dan zonder duidelijke reden allerlei supplementen toevoegen.

Dat betekent niet dat een pup of kitten nooit baat kan hebben bij een supplement. Er kunnen situaties zijn waarin gerichte ondersteuning passend is, bijvoorbeeld op advies van een dierenarts of voedingsdeskundige. Maar leeftijd alleen is geen reden om automatisch probiotica, extra vitaminen of andere ‘weerstandssupplementen’ te geven.

Bij jonge dieren verdienen aanhoudende diarree, braken, slecht eten, onvoldoende groei of opvallende lusteloosheid extra aandacht. Pups en kittens kunnen sneller achteruitgaan dan gezonde volwassen dieren; bij twijfel is het daarom verstandig tijdig een dierenarts te raadplegen.

In de praktijk wordt bij terugkerende klachten al snel gesproken over een ‘lage weerstand’. Maar dat is op zichzelf geen diagnose. Als een hond of kat regelmatig ziek is, steeds opnieuw infecties krijgt of langdurig klachten houdt, kan daar een andere oorzaak achter zitten.

Denk bijvoorbeeld aan een onderliggende aandoening, chronische ontsteking, onvoldoende opname van voedingsstoffen, bepaalde infecties, medicatie die de afweer beïnvloedt of — veel zeldzamer — een daadwerkelijke stoornis van het immuunsysteem.

Vooral terugkerende of moeilijk behandelbare infecties verdienen aandacht. Echte afweerstoornissen kunnen zich onder andere uiten in een verhoogde gevoeligheid voor infecties, maar zijn zeker niet de enige mogelijke verklaring. Bij honden en katten kunnen zowel aangeboren als later ontstane immuunstoornissen voorkomen.

Ook terugkerende maag-darmklachten betekenen niet automatisch dat een dier ‘meer weerstand’ nodig heeft. Diarree kan bijvoorbeeld heel verschillende oorzaken hebben. Hetzelfde geldt voor huidproblemen, terugkerende oorontstekingen, vermoeidheid of een slechte eetlust.

Blijven klachten terugkomen, duren ze lang of wordt een dier duidelijk ziek, dan is het belangrijker om naar de oorzaak te zoeken dan alleen een supplement voor de weerstand toe te voegen. Een dierenarts kan beoordelen of verder onderzoek nodig is.

In gewone taal spreken we vaak over ‘weerstand opbouwen’ of ‘de weerstand verhogen’. Maar het immuunsysteem werkt niet als een spier die je simpelweg steeds sterker kunt maken.

Het doel is vooral dat de afweer goed functioneert en in balans blijft. Daarvoor heeft het lichaam een goede basis nodig: passende en complete voeding, een gezond gewicht, voldoende beweging en rust, een goed functionerend maag-darmstelsel en passende preventieve gezondheidszorg.

Supplementen kunnen in sommige situaties een gerichte aanvulling zijn, maar zijn geen garantie voor een ‘sterkere weerstand’ en zijn ook niet automatisch nodig voor ieder dier.

Kijk daarom niet alleen naar de vraag: ‘Hoe verhoog ik de weerstand?’, maar vooral naar: ‘Wat heeft mijn hond of kat in zijn of haar situatie nodig om gezond te kunnen functioneren?’

Dat antwoord kan voor ieder dier anders zijn.

Een goed functionerend immuunsysteem is het resultaat van veel processen die met elkaar samenwerken. Voeding, darmgezondheid, leeftijd, beweging, rust, lichaamsgewicht, leefomgeving en algemene gezondheid spelen daar allemaal een rol in.

Daarom bestaat er geen universeel voedingsmiddel of supplement dat bij iedere hond of kat ‘de weerstand verhoogt’. Soms kan gerichte ondersteuning zinvol zijn, maar wat passend is, hangt af van het individuele dier en de situatie.

Kijk dus vooral naar het totaalplaatje. Een complete voeding, voldoende beweging en rust, aandacht voor een gezond gewicht en passende gezondheidszorg vormen de basis. Zijn er terugkerende klachten, dan is het belangrijk om niet alleen de weerstand te willen ondersteunen, maar ook te onderzoeken waarom die klachten blijven terugkomen.

En juist daarin zit misschien wel de belangrijkste boodschap: ondersteuning is maatwerk. Wat voor de ene hond of kat zinvol is, hoeft dat voor de andere niet te zijn.

Voor dit artikel hebben we onder andere gebruikgemaakt van veterinaire informatie en richtlijnen van het Merck Veterinary Manual en de World Small Animal Veterinary Association (WSAVA), onder andere over het immuunsysteem, darmmicrobiota, voeding en vaccinatie.